بررسی کتابهای:
۱. باغبان و نجار (آلیسون گوپنیک)
۲. والد متفکر کودک متفکر (دکتر میرنا بی. شر)
۳. تربیت دینی کودک (آیت الله حائری شیرازی)
باغبان باشیم یا نجار؟
شاید دست خودمان نباشد! ما انسانها با تصویرها و الگوهای ذهنی دست به انتخاب میزنیم. قبل از هر کاری،نقشی از آینده را در خیال تزیین میکنیم و به امید آن نقش و خیال دست به کار میشویم.
پدر یا مادر شدن هم از این قاعده مستثنی نیست. اصل اینکه بخواهیم فرزندی داشته باشیم یا نه، خود معلول تصویری است که از داشتن یک فرزند در ذهن ماست. مثبت یا منفی بودن این تصویر است که به ما مجوز پدر یا مادر شدن میدهد.
این ویژگی ذهن انسان است که حتی قبل از ورود به یک ساختمان اداری هم، در خیال، تصویری احتمالی از راهروها، طبقات و اتاقهایش میسازد. و اگر قرار باشد پای یک انسان دیگری را هم به این دنیا باز کند، سعی میکند تمام مسیرش در ذهن طراحی کند و بعد، در را به رویش باز میکند.
در روزگار جدید، پدر یا مادر شدن، یک انتخاب است. پدر و مادر، میتوانند مدت زمانی طولانی، راجع به کودک و هر آنچه به او مربوط میشود صحبت کنند و به توافق برسند؛ از اسم کودک تا راه و رسم تربیت او. این همه فرصت، آموزش، گفتگو و دسترسی به یک بازار وسیع برای کودک و تمام نیازهایش، به ما امکانی میدهد تا جزئیترین مسائل مربوط به کودک را هم از پیش محاسبه کنیم و برای آن پیشنهادی داشته باشیم.ما تصور میکنیم که این امتیاز نسل ما نسبت به نسلهای پیشین است.
اگر پای درد و دل متولدان دهه پنجاه و شصت نشسته باشید، مکرر این جمله را میشنوید که «ما مثل یک بوتهی خودرو بزرگ شدیم.» شاید واقعا هم چنین بود. در نسلهای قبل، پدر و مادر شدن یک انتخاب نبود؛ یک ضرورت بود. زن و مردی که از نعمت کودک محروم بودند، مستمندانی مستحق ترحم بودند. اجاق خانهشان خاموش و کور بود. و آمدن کودک هم یک شگفتانهی بینظیر نبود که زندگی والدین را به قبل و بعد از خودش تقسیم کند! بچهها بودند، همانطور که بسیاری از ملزومات زندگی در دسترس بودند.
به همین خاطر نسلهای بعد در ارتباط با فرزندآوری، با حساسیت بیشتری رفتار کردند. محرومیتهای گذشته، آنها را نسبت به مسیر آینده هوشیارتر ساخت. تعداد فرزندان در خانوادهها، کمتر و کمتر شد.
تا سال ۱۳۸۲، میانگین تعداد فرزندان در یک خانواده ایرانی، یک تا دو کودک بوده است. در دو دهه قبل که نسبت به گذشته، ترویج فرزندآوری بیشتر شده است، این آمار، به دو تا سه کودک برای هر خانواده رسیده است.
حالا، در اغلب خانوادههای طبقه متوسط، وقتی پای یک کودک به میان میآید که پدر و مادر، فکر همه جای آن را کرده باشند. یک نقشه، یک الگو و یک طرح در دست آنهاست که در آن راجع به هر مسئلهای، پاسخی آمده است. این همه فکر کردن و نقشه کشیدن، هر چند نگرانیها و وسواسهای والدین را تا حدودی پاسخگو بوده است، اما از آنها نجارها و مهندسانی ساخته است که در انتظار آمدن مواد اولیهی ساخت و ساز خود، یعنی کودکان، نشستهاند تا از آنها آن چیزی را بسازند که از پیش طراحی کردند.
«آلیسون گوپنیک»، نویسنده کتاب «باغبان و نجار»، بر این باور است که چنین الگویی نه مطلوب است و نه ممکن! او در عین حال که به تمام دغدغهها و نگرانیهای والدین این نسل احترام میگذارد، اما سرایت این نگرانیها به تربیت را خطرناک میبیند.
به باور او، شما وقتی میخواهید کودک را آنگونه پرورش دهید که از پیش طراحی کردید، شانسِ کودک برای یک زندگی اصیل را از او میستانید و با زخمهایی که در اثر فشار و تحمیل شما بر روح و جان او وارد میشود، تنهایش میگذارید. نه برای فرزند انسان، مطلوب است که شما نجارش باشید و نه برای شما ممکن است که در مقام عمل، آن چیزی را که از پیش در خیال پروراندید، محقق سازید.
الگوی پیشنهادی این نویسنده، باغبان بودن است. او پیشنهاد میدهد که به جای نجار بودن، باغبان باشید. به جای آنکه مدام نگران نتیجه کار باشید، زمینهها را فراهم کنید و ریشهها را تقویت کنید و اجازه دهید واقعیت شما را شگفتزده کند. به جای آنکه نجار فرزند خود باشید، پدر و مادرش باشید و اجازه دهید حضورتان، غنای جان و جسم او شود و خود، مسیر شکوفایی و رشدش را طی کند.
اما چرا نجار شدن مطلوب و ممکن نیست؟
چرا باغبان بودن خوب و ثمربخش است؟
اصلا چطور میتوان باغبان خوبی برای کودکان بود؟
تحقیقات جدید روانشناسی و علوم اعصاب و روانشناسی اجتماعی به ما چه میگوید؟
ما در «مدرسه عین صاد» بر آن شدیم که این کتاب را در دو جلسه کارگاهی، به بررسی و نقد بنشینیم. قصد داریم در گام اول به نویسندهی اثر گوش دهیم و از او بیاموزیم. در گام بعدی، به بررسی تطبیقی این دیدگاه با نگاهی که مرحوم استاد صفایی حائٰری داشتند، میپردازیم و سعی میکنیم با گفتگو، به کاستیها و امتیازات احتمالی هر دو دیدگاه بپردازیم. اینجا، قصد ما چیزی بیش از یادگیری، فهم عمیقتر و آمادگی بیشتر برای اینکه پدر و مادری بهتر باشیم، نخواهد بود.
عباس صفایی حائری
زمستان 1403
این کارگاه به صورت آنلاین برگزار گردیده و در صورت تمایل به استفاده از صوت ضبط شده جلسات میتوانید با تخفیف ویژه ثبتنام نمایید.
